Akut Tonsillofarenjit / Farenjit
Genel Bilgi
Farenjit/tonsillit acil servis başvurularının en sık nedenlerinden biridir. %70-80 viral, %20-30 bakteriyel (en sık GAS). Antibiyotik kararı Centor/McIsaac kriterleri ve hızlı antijen testine göre verilir. Amacı: ARA profilaksisi, semptom süresini kısaltma ve komplikasyon önleme.
Klinik Kriterler
- Boğaz ağrısı, yutma güçlüğü (odinofaji)
- Ateş >38°C bakteriyel lehinedir
- Tonsillerde hiperemi, eksüda (beyaz plaklar)
- Anterior servikal lenfadenopati (hassas)
- Viral lehine: Öksürük, burun akıntısı, konjunktivit, diyare, ses kısıklığı
Fizik Muayene
Orofarinks
- Tonsiller hiperemi, eksüda (beyaz plaklar)
- Peteşi (yumuşak damakta — GAS lehine)
- Uvula ödem (GAS lehine)
Boyun
- Anterior servikal LAP (hassas — GAS lehine)
- Kırmızı bayraklar: Tek taraflı şişlik (PTA?), trismus, boyun şişliği
Centor/McIsaac kriterleri antibiyotik kararını yönlendirir. Viral lehine: öksürük, burun akıntısı, konjunktivit.
Tetkikler
Kan
- CBC (genellikle gerekmez)
- Monotest / EBV VCA IgM (mononükleoz şüphesinde)
Görüntüleme
- Genellikle gerekmez
- Kontrastlı BT boyun (derin boyun enfeksiyonu/PTA şüphesinde)
Diğer
- Hızlı Antijen Testi (RAT) — GAS için
- Boğaz kültürü (RAT negatif ama klinik şüphe yüksekse)
Skorlamalar
| Skor | Açıklama | Kesim değeri |
|---|---|---|
| Centor Skoru (Modifiye McIsaac) | Ateş >38C (+1), öksürük yok (+1), tonsiller eksüda (+1), hassas anterior LAP (+1), yaş 3-14 (+1), yaş >45 (-1) | 0-1: Test ve antibiyotik verme | 2-3: Hızlı antijen testi yap | >=4: Ampirik antibiyotik veya test |
Tedavi
Genel önlemler
- Centor/McIsaac skoruna göre antibiyotik kararı — viral farenjitte antibiyotik VERME
- Hava yolunu değerlendir
- Kırmızı bayraklar: Trismus, tek taraflı şişlik, boyun şişliği, dispne
- Oral hidrasyon + yumuşak gıdalar
İlaçlar
| İlaç | Doz | Yol | Not |
|---|---|---|---|
| PENİSİLİN V (1. tercih) (Pen-Os) | 500 mg | PO | Süre: 12 saatte bir, 10 gün Not: GAS farenjitinde antibiyotiklerden BİRİNİ seç Uyarı: ARA profilaksisi için 10 gün tamamla. GAS farenjitinde ALTIN STANDART. |
| AMOKSİSİLİN (alternatif) (Largopen) | 500 mg 3x1 veya 1 g 2x1 | PO | Süre: 10 gün Not: GAS farenjitinde antibiyotiklerden BİRİNİ seç Uyarı: Çocuklarda tercih (tat). Mononükleozda verme — döküntü! |
| BENZATİN PENİSİLİN G (tek doz) (Deposilin) | 1.2 milyon U | IM derin gluteal | Süre: TEK DOZ Not: GAS farenjitinde antibiyotiklerden BİRİNİ seç Uyarı: Uyum sorunu olan hastada ideal. |
| AZİTROMİSİN (penisilin alerjisi) (Zitromax) | 500 mg 1. gün, 250 mg/gün devam | PO | Süre: 5 gün Not: GAS farenjitinde antibiyotiklerden BİRİNİ seç |
| PARASETAMOL + İBUPROFEN (Parol, Brufen, Tantum Verde) | Parasetamol 1 g + İbuprofen 400 mg | PO | Süre: 6-8 saatte bir dönüşümlü Uyarı: Semptomatik tedavi. Benzidamin gargara eklenebilir. |
| DEKSAMETAzon (tek doz) (Dekort) | 8-10 mg | IV/IM/PO | Süre: TEK DOZ Koşul: Ağır ödem ve yutma güçlüğünde Uyarı: Ağrı ve ödemi azaltır, oral alımı kolaylaştırır. |
Enfeksiyöz Mononükleoz (EBV)
Genç erişkin + farenjit + yaygın LAP + splenomegali. Amoksisilin/Ampisilin VERME — %90 döküntü. Tedavi: Destek, steroid (hava yolu tehdidinde). 4-6 hafta temas sporlarından kaçın.
Tekrarlayan GAS Tonsillit
Yılda >=7 atak veya 2 yılda >=5/yıl veya 3 yılda >=3/yıl — tonsillektomi endikasyonu (Paradise kriterleri). KBB yönlendir.
Ludwig Anjini Şüphesi
Ağız tabanında sertlik + şişlik + dil elevasyonu + submandibular hassasiyet. HAVA YOLU ACİLİ! IV antibiyotik + acil BT + KBB konsültasyonu.
Yatış Endikasyonları
- Oral alamıyor (dehidratasyon)
- Hava yolu kompromisi
- PTA veya derin boyun enfeksiyonu şüphesi
Taburculuk Kriterleri
- Oral alım tolere ediyor
- Ateş düşüyor
- Antibiyotik reçetesi verilmiş
- Komplikasyon yok
Konsültasyon
KBB — PTA şüphesi, tekrarlayan tonsillit
Kaynaklar
- Clinical Practice Guideline for the Diagnosis and Management of GAS Pharyngitis — IDSA 2012 (IDSA GAS Pharyngitis 2012)