Cezai Ehliyet / Karar Verme Kapasitesi

Kritik uyarı: Karar verme kapasitesi değerlendirmesi acil hekiminin alanı değildir — ancak kısa değerlendirme yapabilirsin. Kapasitesi şüpheli hasta için Psikiyatri konsültasyonu iste. Bilinçsiz/kapasitesiz acil hastada yakını veya yasal temsilcisi yoksa → YARAR İLKESİ ile müdahale et.

Genel Bilgi

Karar verme kapasitesi: Hastanın tıbbi kararlarını anlama, değerlendirme ve iletme yeteneği. Hukuki ehliyet (mahkeme kararıyla belirlenir) ile aynı değil. Kapasite duruma özgüdür — hasta bir konuda kapasiteli, başka konuda değil olabilir. Acil hekimi geçici kapasite bozukluklarını değerlendirir (entoksikasyon, deliryum, hipoglisemi vb.).

Klinik Kriterler

  • 4 Temel Kapasite Kriteri (hepsini değerlendir):
  • 1. ANLAMA: Tanısını, önerilen tedaviyi, alternatifleri anlıyor mu?
  • 2. DEĞERLENDİRME: Bilgiyi kendi durumuna uygulayabiliyor mu?
  • 3. MUHAKEME: Mantıklı bir karar sürecini açıklayabiliyor mu?
  • 4. İLETİŞİM: Kararlı ve tutarlı bir tercih bildiriyor mu?
  • Hızlı referans: GKS 15 + bilinç açık → Kapasite VAR (yüksek ihtimal)
  • Hızlı referans: GKS <15, deliryum, ağır entoksikasyon → Kapasite YOK (değerlendirme gerekli)

Fizik Muayene

Kapasite Değerlendirme

  • ANLAMA: Tanısını ve tedaviyi anlıyor mu? (açıkla ve geri anlat)
  • DEĞERLENDİRME: Bilgiyi kendi durumuna uygulayabiliyor mu?
  • MUHAKEME: Mantıklı bir karar süreci açıklayabiliyor mu?
  • İLETİŞİM: Kararlı ve tutarlı bir tercih bildiriyor mu?

Geçici Bozukluk Ekarte

  • Entoksikasyon, deliryum, hipoglisemi, posttiktal durum
  • Bu nedenler düzeltildikten sonra kapasite yeniden değerlendirilmeli

Kapasite duruma özgüdür — hasta bir konuda kapasiteli başka konuda kapasitesiz olabilir. 4 kriteri ayrı ayrı değerlendir.

Tetkikler

Kan

  • Kapiller GKŞ (hipoglisemi ekarte)
  • Elektrolit (hiponatremi, hipernatremi)
  • Kan gazı (hiperkapni)
  • Gerekirse toksikolojik tarama

Tedavi

Genel önlemler

  • Önce geri döndürülebilir nedenleri tedavi et (hipoglisemi, hipoksi, ilaç) → Sonra kapasiteyi yeniden değerlendir
  • Kapasiteli hasta tedaviyi reddedebilir → Bilgilendirilmiş red formunu imzalat
  • Kapasitesiz hasta acil durumda → Yarar ilkesiyle müdahale (yakını varsa bilgilendir)
  • Psikiyatrik hasta ≠ kapasitesiz hasta — psikiyatrik tanı tek başına kapasiteyi ortadan kaldırmaz

İntihar Girişimi Sonrası Tedavi Reddi

İntihar girişiminde bulunan ve tedaviyi reddeden hasta: → Psikolojik kapasitesi değerlendirmeden tedavi reddi geçerli sayılamaz → Psikiyatri konsülte et → Aktif intihar riski varsa zorla tedavi için nöbetçi hâkim kararı alınabilir (TMK md. 432)

Yasal Temsilci Yoksa / Ulaşılamazsa

Acil durumda yasal temsilciye ulaşılamazsa: → Yarar ilkesiyle (beneficence) müdahale et → Kararını ve gerekçeni kayıt altına al → Aile/yakını en kısa sürede bilgilendir

Küçük Hasta (18 yaş altı)

18 yaş altı → Yasal temsilci (ebeveyn/vasi) onayı gerekli. Acil durumda temsilci yoksa → Müdahale et. 15-17 yaş arası olgun ergen → Sınırlı karar verme kapasitesi kabul edilebilir (kliniğe göre değişir).

Konsültasyon

Psikiyatri (kapasite şüphesi, intihar sonrası, psikotik hasta). Adli Tıp (hukuki süreç gerektiren durum).

Kaynaklar

  1. Assessing Patients Capacities to Consent to Treatment — Appelbaum & Grisso, NEJM (Appelbaum NEJM 1988)
Uygulamada aç